Repubblika tinnota l-ħatriet ta’ Chris Fearne u Rosianne Cutajar fil-Kabinett minkejja ċ-ċirkostanzi li kienu wasslu biex it-tnejn li huma jirriżenjaw mill-gvern.
Xejn ma nbidel minn meta ngħataw dawk ir-riżenji.
F’Mejju 2024, Chris Fearne kien irriżenja minn Deputat Prim Ministru wara li tressaq il-Qorti akkużat bi frodi. Dak iż-żmien, ir-riżenja tiegħu kienet ġiet ippreżentata bħala rikonoxximent ta’ prinċipju demokratiku importanti: li ministru tal-gvern ma jistax jibqa’ jeżerċita awtorità pubblika waqt li jkun qed jiffaċċja akkużi kriminali relatati mal-eżerċizzju tal-kariga pubblika tiegħu.
Rosianne Cutajar kienet irriżenjat mill-gvern fl-2023 wara sejbiet tal-Kummissarju għall-Istandards fil-Ħajja Pubblika dwar l-imġiba tagħha u fost tħassib serju dwar ir-relazzjonijiet tagħha ma’ persuni involuti fi skandli kbar ta’ korruzzjoni. Dak iż-żmien, il-Prim Ministru kien aċċetta li l-pożizzjoni tagħha fil-gvern ma kinitx kompatibbli mal-istandards ta’ mġieba mistennija minn membru tal-Kabinett.
Il-prinċipji li ġġustifikaw dawk ir-riżenji għadhom validi llum.
Chris Fearne huwa innoċenti sakemm jinstab ħati minn qorti. Iżda l-proċeduri kriminali kontrih ma ġewx irtirati. L-Istat Malti, permezz tal-istituzzjonijiet kostituzzjonali tiegħu, għadu tal-fehma li hemm bażi suffiċjenti biex Fearne jiġi pproċessat għal frodi. Għaldaqstant, ir-raġunijiet li wasslu għar-riżenja tiegħu għadhom jeżistu kollha kemm huma.
Bl-istess mod, it-tħassib etiku li wassal għar-riżenja ta’ Rosianne Cutajar mill-gvern ma sparixxiex sempliċement għax għadda ż-żmien. Is-sejbiet li wasslu għar-riżenja tagħha ma ġewx imħassra jew miċħuda. Ma ħarġu ebda fatti ġodda li jbiddlu ċ-ċirkostanzi li dak iż-żmien kienu għamlu l-pożizzjoni tagħha fil-Kabinett insostenibbli.
Il-fatt li t-tnejn li huma ġew eletti fil-Parlament ma jbiddel xejn minn dawn ir-realtajiet.
Il-Membri Parlamentari jiġu eletti mill-poplu. Il-ministri le. Id-deċiżjoni li jinħatru ministri hija esklussivament tal-Prim Ministru, li jġorr waħdu r-responsabbiltà politika għal dawn l-għażliet.
Lanqas ma jista’ l-Prim Ministru jinvoka s-suċċess elettorali biex jiġġustifika dawn il-ħatriet. Jekk iċ-ċirkostanzi li kienu jikkonċernaw lil Chris Fearne u Rosianne Cutajar kienu serji biżżejjed biex iwasslu għat-tluq tagħhom mill-gvern, jibqgħu serji biżżejjed biex jipprekludu r-ritorn tagħhom fil-Kabinett sakemm dawk il-kwistjonijiet jiġu solvuti b’mod definittiv.
Il-kwistjoni mhijiex jekk dawn il-persuni għandhomx appoġġ politiku. Il-kwistjoni hija jekk l-istandards ta’ responsabbiltà ministerjali li kienu japplikaw meta rriżenjaw għadhomx japplikaw illum.
Jekk dawk l-istandards m’għadhomx japplikaw, il-Prim Ministru għandu jispjega x’inhu dak li nbidel. Jekk ma nbidel xejn, dawn il-ħatriet jistgħu jinftiehmu biss bħala abbandun tal-prinċipji li l-Gvern innifsu kien aċċetta.
Il-ħatra ta’ Chris Fearne hija partikolarment inkwetanti għax il-proċeduri kriminali kontrih għadhom pendenti. Jekk il-Gvern huwa konvint mill-innoċenza tiegħu, għaliex il-prosekuzzjoni għadha għaddejja? Jekk il-Prim Ministru ma jaqbilx mal-valutazzjoni tal-Avukat Ġenerali u tal-awtoritajiet inkarigati mill-prosekuzzjoni, fuq liema bażi qed jissostitwixxi l-ġudizzju tiegħu għal dak tal-istituzzjonijiet kostituzzjonali fdati bl-infurzar tal-liġi kriminali?
Meta jerġa’ jqiegħed lil Chris Fearne f’kariga ministerjali waqt li l-proċeduri kriminali għadhom pendenti, il-Prim Ministru qed jibgħat il-messaġġ li l-Gvern diġà wasal għall-konklużjoni tiegħu dwar każ li għadu quddiem il-qrati. Dan joħloq pressjoni fuq il-proċess ġudizzjarju u jdgħajjef il-fiduċja pubblika fl-indipendenza tal-istituzzjonijiet responsabbli biex jiddeċiedu dwar il-ħtija jew l-innoċenza.
L-implikazzjonijiet imorru lil hinn minn Chris Fearne biss. Huwa jinsab akkużat flimkien ma’ eks uffiċjali pubbliċi għolja oħra, fosthom Joseph Muscat, Edward Scicluna, Konrad Mizzi, Keith Schembri u oħrajn. Meta l-Gvern jittratta l-akkużi kontra Chris Fearne bħala politikament irrilevanti, ikun qiegħed impliċitament jistieden lill-pubbliku jinjora s-serjetà tal-proċeduri kontra l-akkużati l-oħra u jqis l-eżitu ta’ dawk il-proċeduri bħala diġà deċiż.
Din mhijiex sempliċement kwistjoni dwar żewġ individwi. Hija prova ta’ kemm Malta hija tassew lesta tħares l-istandards bażiċi ta’ responsabbiltà demokratika mistennija minn stat immexxi mis-saltna tad-dritt.
Pajjiż li jippermetti lil ministri jmexxu waqt li jkun hemm mistoqsijiet mhux solvuti dwar responsabbiltà kriminali jew dwar kondotta mhix etika serja, ikun qed jinnormalizza sitwazzjonijiet li għandhom jitqiesu bħala eċċezzjonali u profondament inkwetanti.
Id-deċiżjoni tal-Prim Ministru tissuġġerixxi li l-lealtà lejn alleati politiċi għadha prijorità ogħla mir-rispett lejn l-istituzzjonijiet tal-ġustizzja u tal-kontabbiltà. Hija proprju din l-attitudni li ripetutament għamlet ħsara lir-reputazzjoni demokratika ta’ Malta u dgħajfet il-fiduċja tal-pubbliku fl-istituzzjonijiet tagħha.
Dan l-episodju juri għal darb’oħra li Malta għadha tbati minn dgħufija persistenti fil-kultura tagħha tas-saltna tad-dritt. Minflok isaħħaħ l-indipendenza u l-awtorità tal-istituzzjonijiet inkarigati mill-infurzar tal-liġi u mis-salvagwardja tal-istandards etiċi fil-ħajja pubblika, il-Gvern jidher determinat li jimminahom kull meta xogħolhom jolqot persuni politiċi qrib tiegħu.
Is-saltna tad-dritt teħtieġ li l-poter politiku jkun suġġett għall-kontabbiltà legali u etika. Ma tistax titwarrab kull darba li ssir inkonvenjenti għal min ikun fil-gvern.