Repubblika tilqa’ l-pubblikazzjoni tar-Rapport tal-Kummissjoni Ewropea tal-2026 dwar l-Istat tad-Dritt dwar Malta, li jippreżenta valutazzjoni sobrija u realistika tal-istat tal-istituzzjonijiet tagħna. Ir-rapport, 'il bogħod milli japprova l-istqarrijiet ripetuti tal-Gvern li l-kriżi tal-istat tad-dritt ġiet megħluba, jikkonferma li ħafna mid-dgħufijiet strutturali identifikati fis-snin riċenti għadhom mhux solvuti, filwaqt li l-progress f'oqsma ewlenin kien bil-mod, parzjali, jew assenti għalkollox.
Ir-rakkomandazzjonijiet tal-Kummissjoni huma ċari. Malta għadha ma rnexxilhiex issaħħaħ l-indipendenza ġudizzjarja fil-ħatra tal-Prim Imħallef, ma rnexxilhiex ittejjeb l-effiċjenza tal-qrati, ma rnexxilhiex tistabbilixxi rekord effettiv ta’ sentenzi finali f’każijiet ta’ korruzzjoni ta’ livell għoli, ma rnexxilhiex tipprovdi protezzjoni adegwata għall-ġurnalisti, ma rnexxilhiex tintroduċi qafas xieraq għall-parteċipazzjoni pubblika fit-tfassil tal-liġijiet, u ma rnexxilhiex tistabbilixxi Istituzzjoni Nazzjonali indipendenti għad-Drittijiet tal-Bniedem.
Dawn mhumiex nuqqasijiet tekniċi. Jikkonċernaw is-salvagwardji bażiċi li jiżguraw li l-poter pubbliku jiġi eżerċitat skont il-liġi aktar milli skont il-konvenjenza politika.
Partikolarment inkwetanti hija l-osservazzjoni ripetuta tal-Kummissjoni li r-riformi qed ikomplu jitfasslu mingħajr involviment sinifikanti mas-soċjetà ċivili Maltija. Matul ir-rapport, il-Kummissjoni tirreġistra t-tħassib imqajjem minn organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u korpi professjonali, filwaqt li tinnota r-riluttanza kontinwa tal-Gvern li jwettaq id-djalogu miftuħ u strutturat li teħtieġ ir-riforma kostituzzjonali. In-nuqqas ta’ konsultazzjoni sar karatteristika rikorrenti tal-governanza aktar milli nuqqas iżolat, u dan idgħajjef kemm il-kwalità kif ukoll il-leġittimità tar-riforma.
Repubblika jiddispjaċiha li, minkejja stediniet u appelli ripetuti matul diversi snin, il-Gvern konsistentement għażel li ma jinvolvix ruħu magħna f'xi diskussjoni sinifikanti dwar ir-riforma kostituzzjonali, miżuri kontra l-korruzzjoni, l-indipendenza ġudizzjarja, il-libertà tal-midja jew ir-responsabbiltà istituzzjonali. Demokrazija ma tistax tiġġedded lilha nnifisha jekk dawk li jiggvernaw jirrifjutaw li jisimgħu vuċijiet indipendenti.
Ir-rwol tagħna qatt ma kien sempliċement li nikkritikaw. Repubblika teżisti biex tiddefendi s-saltna tad-dritt billi tidentifika d-dgħufijiet istituzzjonali, tesponi l-fallimenti fejn iseħħu, u tipproponi riformi prattiċi li jsaħħu l-istituzzjonijiet demokratiċi. Matul iċ-ċiklu ta’ rappurtar ta’ din is-sena, bħal fis-snin ta’ qabel, ippreżentajna proposti dettaljati, analiżi legali u evidenza lill-Kummissjoni Ewropea, mhux għax infittxu kritika ta’ Malta, iżda għax infittxu titjib għal Malta.
Għalhekk inġeddu l-istedina tagħna lill-Gvern biex jibda djalogu ġenwin mas-soċjetà ċivili. Ir-riforma kostituzzjonali ma tistax tirnexxi jekk tiġi avviċinata bħala sensiela ta’ eżerċizzji leġiżlattivi iżolati mwettqa wara bibien magħluqa. Teħtieġ ftuħ, fiduċja u impenn kondiviż għall-bini ta’ istituzzjonijiet li jdumu aktar minn kwalunkwe amministrazzjoni partikolari.
Malta jistħoqqilha istituzzjonijiet kapaċi jirreżistu l-pressjoni politika, jipproteġu d-drittijiet fundamentali u jżommu s-setgħa responsabbli. Jistħoqqilha sistema ġudizzjarja li tkun effettiva kif ukoll indipendenti, amministrazzjoni pubblika mmexxija mill-integrità aktar milli mill-patroċinju, u Stat kapaċi jikkonfronta l-korruzzjoni fl-ogħla livelli minflok ma jidher bla saħħa quddiemha.
Repubblika tibqa’ lesta li tikkontribwixxi b’mod kostruttiv għal dak ix-xogħol. Aħna lesti li naħdmu ma’ kwalunkwe Gvern li lest jimpenja ruħu bis-serjetà fit-tisħiħ tal-istat tad-dritt, fit-tiġdid tal-istituzzjonijiet demokratiċi tagħna u fl-iżgurar li Malta tħalli warajha dan il-perjodu twil ta’ fraġilità istituzzjonali, ostilità lejn ir-responsabbiltà u dgħufija persistenti fid-dawl tal-korruzzjoni kbira.
Ir-Rapport dwar l-Istat tad-Dritt mhuwiex akkuża kontra Malta. Hija opportunità. Jekk dik l-opportunità tittieħedx issa jiddependi fuq jekk il-Gvern huwiex lest, fl-aħħar, li jissostitwixxi l-awto-kuntentizza b'riforma ġenwina.